Jak uczyć siebie i innych

Tempo nauki to sprawa bardzo indywdualna. To, jak się uczymy oraz jak uczymy innych, powinno być poprzedzone solidną analizą tego, jakimi osobami jesteśmy, jakie mamy preferencje dotyczące snu, rytmu dobowego, domunującej modalności (sposobu przyjmowania wiedzy).

Kiedy ktoś zauważa, że uczy się powoli (lub jeśli opiekun dziecka twiedzi, że dziecko powoli przyswaja wiedzę), wówczas mamy tendencję do szybkiego wysnucia wniosku, iż ta osoba (ew. dziecko):

• nie jest zbyt utalentowana
• słabo poradzi sobie w świecie wymagającym nieustannego dokształcania się
• powinna poświęcić nauce więczej czasu
• nie potrafi się efektywnie uczyć

Oczywiście, umiejętność szybkiego przyswajania wiedzy (szczególnie w sytuacjach, jakie znamy ze szkoły i w których nauczyliśmy się taktycznie wygrywać przy pomocy metody 3xZ) może się okazać przydatna, jednak są takie aspekty uczenia się i nauczania, które - moim zdaniem - są o wiele bardziej istotne.

Ważne aspekty uczenia się

Ważniejsze niż "jak szybko" jest "po co": jak mogę wykorzystać wiedzę praktycznie, komu mogę powiedzieć o tym, czego się właśnie nauczyłam, bądź: do realizacji jakich celów/projektów mogę tę wiedzę/umiejętności zaangażować.

W tym artykule krótko przypomnę, jakimi rodzajmi pamięci dysponujemy, w jaki sposób pamiętamy (i zapominamy), jak zapominanie ograniczyć i co mamy w tym celu do dyspozycji. Zwrócę uwagę, że uczymy się nie tylko faktów - uczymy się również umiejętności, a te możemy trenować (na meta-poziomie efektywan nauka faktów jest również umiejętnością wartą doskonalenia i wzmacniania, właśnie dzięki treninigowi).

Pytania do eksploracji:

• na jak długo zapamiętujemy
• czy emocje mogą pomóc w nauce
• czy powtarzamy zdobyte informacje
• czym się różni nauka faktów od nauki umiejętności
• czym jest trening i jak pomaga w nauce
• jakie techniki pozwalają uczyć się efektywniej

O zapamiętywaniu

... czyli rzut oka na różne rodzaje pamięci.

Na pewno słyszeliście o dwóch rodzajach pamięci:

• krótkotrwałej, przechowującej ok 7+/-2 elementy; o jej utwaleniu na dłużej decyduje aktwna uwaga, oraz
• długotrwałej, która przechowuje informacje przz dni, miesiące czy lata (albo całe życie); o jej utrwaleniu decyduje konsolidacja (powtarzanie, sen, emocje, kontekst)

Warto wspomnieć, że klasyfikacja jest dużo szersza, na przykład wyróżnia się też pamięć:

• średnioterminową - obejmuje kilka minut, do kilku godzin; utrwala się dzięki powtórzeniom bądź zastosowaniu skojarzeń (tzw. kodowanie semantyczne)
• sensoryczną - kilka sekund; nasze zmysły "pamiętają"/"odczuwają" jeszcze przez chwilę głośny dźwięk bądź jasny obraz; bardzo intensywne bodźce wydłużają efekt "pamiętania"

Pamięć jest zjawiskiem dość ulotnym: zapamiętujemy i... zapominamy. Wg Ebbinghousa, twórcy pojęcia krzywa zapominania:

• po pierwszym dniu (w ciągu 24h od zapoznania się z informacją) tracimy ok. 50% materiału (jeśli nie powtórzymy)
• po tygodniu zostaje 20% - 30% materiału
• po miesiącu zostaje mnie niż 10% (bez dodatkowych powtórek)

Na pewno wiecie, że istnieją polecane i sprawdzone metody, dzięki którym czas zapamiętywania można (znacząco!) wydłużyć:

• powtarzanie w odstępach czasu (spaced repetition) - polecane są tutaj programy fiszkujące (np. Anki)
• praktyczne stosowanie - uczenie się poprzez działamie, rozwiązywanie problemów
• sen - w szczególności faza REM (najdłuższe jej fazy występują pod koniec 8-9h snu)
• powiązanie emocjonalne:
  • pozytywne ☺️ zwiększają poziom dopaminy, co ułatwia kodowanie i przywoływanie* informacji
  • negatywne 😥😟 wpływają różnie: strach/stres mogą zwiększyć czujność i uwagę, długotrwały stres źle wpływa na himpokamp (część mózgu odpowiedzialna za pamięć długotrwałą)
• zrożnicowane konteksty - uczenie się w różnych miejscach i sytuacjach

O emocjach

Czy emocje mogą pomóc w nauce? Oczywiście! Ten fakt jest zresztą mocno eksploatowany w branży rozrywkowej czy matketingu. Sprawni edukatorzy i światli nauczyciele (którzy - mam nadzieję - omawiane w tym artykule informacje mają w małym palcu lewej stopy) również dobrze o tym wiedzą i starają się stworzyć środowisko, w którym specjalnie wywoływane są "pożyteczne" emocje.

• emocje to znaczniki pamięciowe, które są mocno sprzężone z biochemią w mózgu i tworzą odpowiednie warunki do tego, aby ścieżki nerwowe mogły powstać, prawidłowo się utworzyć i wzmacniać w wyniku powtórek, przywoływania czy wykorzytsywania
• można je wywołać, korzystając z technik takich jak:
  • storytelling: zamieniając fakt w "opowieść", w której jesteś bohaterem
  • gamifikacja: zbierając punkty, odznaki, a nawet odhaczając listy "todo" we własnym notesie
  • personalizacja: łączycie wiedzę z własnym doświadczeniem, np. ucząc się kinematyki na fizyce zastanawiacie się, dlaczego - skręcając rowerem - musicie przechylić ciało do środka łuku
  • środowisko: puszczacie muzykę, stosujecie odpowiednie oświetlenie, pijecie smaczną herbatę

O powtarzaniu

Wzmacnianie prez powtarzanie to potężna i przemyślana strategia zapamiętywania. Cóż, większości z nas kojarzy się ona (negatywnie) z "powtórkami przed sprawdzianem" - ale dajce tej metodzie szansę, szczególnie, jeśli to Wam (a nie rodzicowi albo nauczycielce) zależy na pamiętaniu.

Powtarzać można na wiele sposobów.

• Najmniej efektywna jest powtórka jednorazowa (szybko zapomnisz)
• Rozkładanie powtórek w odstępach (2, 3, 7, 14 dni) wzmacnia ślad pamięciowy i - stosowane regularnie - jest bardzo efektywne
• Powtarzanie z wysiłkiem (retrieval) - zmuszasz się do odtworzenia (fiszki, tekstu, kodu, algorytmu) - aktywne przywoływanie jest jeszcze mocniejsztm wzmocnieniem niż ponowne czytanie
• Powtórka mieszana - podczas powtarzania przeplatasz różne obszary czy tematy: uczysz się języka obcego, po przerwie uczysz się matematyki, a po kolejnej przerwie wracasz do języka obcego itd.

O umiejętnościach

Nauka umiejętności to tzw. nauka proceduralna - polega na powtarzaniu pewnych ruchów, wykonywaniu czynności według określonej (zwykle dość precyzyjnie) strategii. To sposób doskonalenia umiejętności związanych z motoryką, któy wykorzystują na przykład sportowcy czy muzycy - ich trening jest niezwykle powtarzalny, możnaby powiedzieć, że wyjątkowo nudny: robią w kółko to samo, tak samo układają palce do gry na instrumencie, tak samo ustawiają się do rzutu/kopnięia/rozpoczęcia biegu. Ta powtarzalność sprawia, że w mózgu przecierany jest ten sam "szlak" neuronowy, aktywują się te same obszary - jednak: uwaga! - za każdym razem w grze jest jeszcze jeden czynnik, który może poprawić efektywność tego typu nauki, i jest to właśnie uwaga. Dzięki niej można zauważyć niedoskonałości swojego ruchu/gry oraz skorygować je. To właśnie ta pętla sprzężenia zwrotnego: obserwacja (uwaga) -> porównanie wykonania ze stanem docelowym/idealnym -> wykrycie niedoskonałości -> korekta działania -> obserwacja (uwaga) pozwala na nieustanne doskonalenie.

Umiejętności, w odróżnieniu od nauki faktów, są dużo łatwiejsze do stosowania - wbudowują się one w mózg i ten automatyzm sprawia, że ciało "wie", jak coś zrobić, prawie bez udziału świadomości. Zastosowanie faktu/wiedzy wymaga etapu przywołania tej wiedzy z pamięci dlugoterminowej do pamięci roboczej, a więc wymaga wyszukania jej w zasobach pamięciowych i jest możliwe wyłącznie w określonym kontekście (o ów kontekst również należy zadbać: pojawić się w określonym miejscu, skupić się na dziedzinie/obszarze wiedzy itp.). Optymalnie by było, gdyby przywoływanie odbywało się bez wysiłku - to również można wyćwiczyć (i jest to umiejętność - można nawet powiedzieć, że meta-umiejętność, której świadome doskolanelnie pozwala na osiąganie spektakularnych rezultatów).

O treningu

Jak trening może pomóc w nauce? Trening to systematyczne, celowe ćwiczenie, które prowadzi do adaptacji organizmu, w tym mózgu. Kojarzy się zwykle z aspektami fizycznymi (trening sportowy czy trening gry na instrumecie kształtujący umiejętności manualne), lecz jest to tylko jeden jego "wymiar". Pozostałe dwa to:

• wymiar kognitywny (poznawczy) obejmujący rozwiązywanie problemów, zagadek logicznych; udział w grach edukacyjnych czy symulacjach, które zmuszają do wielotorowego myślenia; taki trening pomaga w rozwijaniu umiejętności kojarzenia faktów i zależności i pozwala rowinąć myślenie analityczne
• wymiar *metapoznawczy, w którym planujemy działania, monitorujemy nasze postępy, zastanawiamy się, co działa, a co nie, jak poprawić swój system nauki. To obszar, który zwiększa naszą samokontrolę, kształtuje myślenie systemowe (obserwacja to moje "wejście", refleksja to moja "analiza", a decyzje, jakie podejmę, wpłynie na moje działania, które będę analizować ponownie za jakiś czas).

Wymiary treningu

Niezbędne w treningu powtarzanie działa dzięki neuroplastyczności mózgu - wielokrotnie odpalane te same synapsy (te same szlaki synaptyczne) zostają wzmocnione; następuje automatyzacja procesów, które z pamęci roboczej przechodzą do proceduralnej, stają się przyzwyczajenien; dzięki pętli zwrotnej obserwujemy i korygujemy błędy; postępy, które się po drodze pojawiają, zwiększają motywację i poczucie kompetencji, budują mocne przekonanie, że to, co robimy, przynosi oczekiwane rezultaty.

Co to oznacza w praktyce? Podczas nauki z książki, wprowadź nawyk "30-sekundowych sprintów myślowych" - po przeczytaniu akapitu sformułyj 3 - 4 kluczowe pytania i spróbuj na nie odpowiedzieć. Podczas nauki programowania zastosuj metodę "chunking + praktyka" - podziel trudny proces nan mniejsze kawałki, które będziesz trenować osobno, a potem je połącz (np. naucz się i zbuduj mini-program, który pisze/czyta z bazy danych; osobno zbuduj inny program, który wyświetla dane w interfejsie użytkownika; w kolejnym etapie stwórz małą aplikację, pozwalającą użytkownikowi zapisać coś do bazy danych). Użyj techniki "deliberate practice" - popchaj siebie w kierunku tych obszarów, w których nie jesteś mistrzem świata, które są trudne i nudne - to tam musisz skupić swoją uwagę.

Najważniejsze w tym artykule

A teraz powtórka! Oto najważneijsze informacje z tego artykułu:

• zapamiętujemy najlepiej, jeśli powtarzamy w odstępach i aktywnie przywołujemy
• emocje (szczególnie pozytywne) pomagają "zakodować" informację w mózgu
• technika rozkładania nauki w czasie jest najbardziej efektywna, ale wymaga systematyczności
• nauka faktów wymaga pamięci deklaratywnej, nauka umiejętności - praktykowania procedur i wykorzystania pętli zwrotnej
• trening to świadomie powtarzane ćwiczenie, które wzmacnia neuroplastycznoość, prowadzi do automatyzacji i podnosi motywację
• skuteczne techniki: spaced repetition, retrieval practice, interleaving, dual coding, pomodoro, ćwiczenia fizyczne, sen, refleksja
• zastosowania praktyczne: stwórz plan/rytuał nauki (np. 30 min rano, bloki powtórkowe: 5 min po godzinie, 5 min wieczorem), monitoruj postępmy w journalu

Powodzenia w nauce!

Źródła

• Retention - wikipedia
• Anki - strona główna
• Anki - iterfejs web